అందరూ జర్నలిస్టులు కాలేరు!
- భారత మీడియా రంగంలో గందరగోళం
- సమీక్షించుకోవాల్సిన సమయం ఇది
- నేటి పరిస్థితికి ప్రధాన మీడియా వైఫల్యమే కారణం
- పౌర జర్నలిజంపై సీజేఐ జస్టిస్ సూర్యకాంత్ వ్యాఖ్యల కలవరం
హైదరాబాద్, అక్టోబర్ 16 (విజయక్రాంతి): ‘ప్రతి ఒక్కరూ జర్నలిస్టుగా మారితే, అది మిగతా ప్రతి ఒక్కరికీ సమస్యలను సృష్టిస్తుంది.’ అని భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి (సీజేఐ) జస్టిస్ సూర్యకాంత్(Chief Justice of India Surya Kant) సుప్రీంకోర్టులో ఇటీవల చేసిన వ్యాఖ్య భారత సమాచార వ్యవస్థలో అంతకంతకూ తీవ్రమవుతున్న సంక్షోభాన్ని స్పష్టంగా ప్రతిబింబిస్తోంది. ఢిల్లీలో నిరసనలను కవర్ చేస్తున్న ఫ్రీలాన్సర్లు, స్వతంత్ర జర్నలిస్టులు, కంటెంట్ సృష్టికర్తలకు రక్షణ కల్పించాలని కోరుతూ దాఖలైన పిటిషన్ల విచారణ సందర్భంగా ఆయన ఈ వ్యాఖ్యలు చేశారు.
ఈ వ్యాఖ్యలు భావప్రకటనా స్వేచ్ఛపై దాడి కాదు. సంస్థాగత మీడియాకు మద్దతుగా చేసిన ప్రకటన కూడా కాదు. క్షేత్ర స్థాయిలో నెలకొన్న వాస్తవ పరిస్థితిని నిష్కపటంగా అంగీకరించడమే అవుతుంది. జస్టిస్ జోయ్‌మాల్య బాగ్చీతో కూడిన ధర్మాస నం, రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 19(1)(ఏ) ప్రతి పౌరుడికీ భావప్రకటనా స్వేచ్ఛను కల్పిస్తున్న నేపథ్యంలో చట్టబద్ధంగా పనిచేసే విలేకరులకు, ఇతరులకు మధ్య స్పష్టమైన విభజన రేఖను గీయడం ఎంత కష్టమో గుర్తించింది.
జర్నలిస్టుల వివిధ వర్గాలను వర్కింగ్ జర్నలిస్టుల చట్టం సైతం గుర్తిస్తోందని జస్టిస్ బాగ్చీ వ్యాఖ్యానించారు. గుర్తింపు పొంది న వృత్తిపరమైన జర్నలిస్టులు, ఫ్రీ లాన్సర్లు, ఇన్‌ఫ్లుయెన్సర్లు, రీల్స్ రూపొందించేవారికి లభించే రక్షణ స్థాయిలు వేర్వేరుగా ఉండవచ్చని ఆయన పేర్కొన్నారు. అయితే, జర్నలిస్టు అంటే ఎవరు అనే అంశంపై అప్పటికప్పుడే తుది నిర్వచనం ఇవ్వడం కోర్టు ఉద్దేశం కాదు. ఈ అంశంపై సమగ్ర పరిశీలన అవసరమని సూచించడమే దాని ఉద్దేశం.
సీజేఐ ఆందోళనలో వాస్తవం..
సీజేఐ వ్యక్తం చేసిన ఆందోళనలో ఎంతో వాస్తవికత ఉంది. స్మార్ట్‌ఫోన్లు, చౌకగా లభిస్తున్న ఇంటర్నెట్ డేటా వార్తా సేకరణను ప్రజా స్వామ్యీకరించాయి. ఇప్పుడు ఎవరైనా సంఘటనలను చిత్రీకరించవచ్చు. ఆన్‌లైన్‌లో అప్‌లోడ్ చేయొచ్చు. వాటిపై తమ అభిప్రాయా లను వ్యక్తం చేయొచ్చు. దీనివల్ల జవాబుదారీతనం పెరిగింది. పౌరు లు చిత్రీకరించిన వీడియోలు అధికారుల దుర్వ్యవహారాలను వెలుగులోకి తెచ్చాయి. ప్రభుత్వ యంత్రాంగం స్పందించేలా చేశాయి. సంప్రదాయ మీడియా విస్మరించిన అంశాలను ప్రజల ముందుకు తీసుకొచ్చాయి. స్వతంత్ర యూట్యూబర్లు, డిజిటల్ కంటెంట్ సృష్టికర్తలు ఇప్పుడు అనేక సంప్రదాయ టెలివిజన్ ఛానళ్ల కంటే ఎక్కువ మంది ప్రేక్షకులను ఆకర్షిస్తున్నారు. యూట్యూబ్ వంటి వేదికలు, వాట్సాప్ తోపాటు, జనాభాలోని గణనీయమైన వర్గాలకు ప్రధాన వార్తా వనరులుగా మారాయి. వార్తల కోసం ఈ వేదికలను విస్తృతంగా ఉపయోగిస్తున్నట్లు సర్వేలు వెల్లడిస్తున్నాయి.
అయితే.. ఇదే సాంకేతిక పరిజ్ఞానం ప్రజా సమాచార రంగాన్ని ధ్రువీకరించని ఆరోపణలతో, పూర్తి దృశ్యాలు కాకుండా చిన్న, చిన్న ముక్కలుగా చేసిన వీడియోలతో, జర్నలిజం ముసుగులో చెల్లింపు కంటెంట్‌తో ప్రచారం చేయడం, నిజనిర్ధారణ కంటే వైరల్ కావడానికే ప్రాధాన్యమిచ్చే ప్రచారాలతో నింపేసింది. సంపాదకీయ ప్రమా ణాలకు కట్టుబడి పనిచేసే వృత్తిపరమైన విలేకరికి, కార్యకర్తకు, ఇన్‌ఫ్లుయెన్సర్‌కు, ప్రచారకర్తకు మధ్య తేడాను గుర్తించడం కష్టమవు తోంది. పోలీసులు, న్యాయస్థానాలు, పౌరులు తక్షణమే స్పందించాల్సిన పరిస్థితుల్లో ఈ సమస్య మరింత సంక్లిష్టమవుతోంది. నిరసన ప్రదేశాల్లో అధికార యంత్రాంగం ప్రెస్ ఇన్ఫర్మేషన్ బ్యూరో (పీఐబీ) గుర్తింపు కార్డును తప్పనిసరిగా కోరడం అధికారిక విధానపరమైన కఠినత్వం కావచ్చు. కానీ, చేతిలో ఫోన్ పట్టుకున్న ప్రతి ఒక్కరినీ రక్షణ పొందే జర్నలిస్టుగా పరిగణిస్తే, పరిపాలనా వ్యవస్థ స్తంభించిపోయే ప్రమాదం ఉంది. అంతేకాకుండా, నిబంధనలను కొందరిపై మాత్రమే ఎంపిక చేసుకుని అమలు చేసే పరిస్థితులూ తలెత్తవచ్చు.
ప్రధాన మీడియా వైఫల్యాలే కారణాలు..
ఈ విధంగా ‘జర్నలిజం’ పేరిట ఏర్పడిన విస్ఫోటనాత్మక విస్తరణకు ప్రధాన కారణం లేక పోలేదు. గత దశాబ్దానికి పైగా ప్రధాన స్రవంతి మీడియా ప్రదర్శించిన వైఫల్యాలే ఈ శూన్యతకు దారితీశాయి. భారతదేశంలో వార్తలపై ప్రజల విశ్వాసం గణనీయంగా తగ్గింది. రాయిటర్స్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ డిజిటల్ న్యూస్ రిపోర్ట్ ప్రకారం.. దేశంలో వార్తలపై మొత్తం విశ్వాసం 39 శాతంగా నమోదైంది. ఇది ప్రపంచవ్యాప్తంగా నమోదైన 37 శాతం స్థాయికి దగ్గర గా ఉంది. గత సంవత్సరాల నివేదికలు కూడా ఇదే తరహా విశ్వాస క్షీణతను సూచించాయి. రాజకీయ పక్షపాతంతో వ్యవహరించే వాణిజ్య ప్రసార సంస్థలపై ప్రజల్లో క్రియాశీల వ్యతిరేకత పెరిగింది. రిపోర్టర్స్ వితౌట్ బోర్డర్స్ రూపొందించే ప్రపంచ పత్రికా స్వేచ్ఛ సూచీలో భారతదేశం ఇటీవలి సంవత్సరాల్లో 180 దేశాల్లో సుమా రు 151 నుంచి 159 స్థానాల మధ్య కొనసాగుతోంది.
మీడియా యాజమాన్యం కొద్దిమంది చేతుల్లో కేంద్రీకృతం కావడం, రాజకీయ అనుబంధాలు, విమర్శనాత్మక వార్తా కథనాలపై చట్టపరమైన సాధనాల వినియోగం వంటి అంశాలను ఈ సంస్థ ప్రస్తావించింది. ముఖ్యంగా టెలివిజన్ వార్తా ప్రసారాలు అధిక శబ్దంతో కూడిన వాగ్వాదాలు, గుర్తింపు ఆధారిత కథనాలు, టీఆర్పీ రేటింగ్స్ కోసం సంచలనాత్మకత వైపు మళ్లాయి. అధికారాన్ని నిరంతరం ప్రశ్నించే పరిశోధనాత్మక జర్నలిజం, లోతైన విశ్లేషణకు బదులుగా రాజకీయ అనుకూలత లేదా స్వీయ నియంత్రణ చోటుచేసుకున్నాయి. మీడి యా యాజమాన్య నిర్మాణాలు, ప్రకటనల ఆదాయంపై ఆధారపడటం, నియంత్రణపరమైన ఒత్తిళ్లు ఈ పరిస్థితికి తోడ్పడ్డాయి.
ఆదా య సంక్షోభంతో ముద్రణ, సంప్రదాయ డిజిటల్ మీడియా సంస్థ లు సతమతమయ్యాయి. అయితే, వాటిలో కొన్ని ఇతర సంస్థలతో పోలిస్తే ఎక్కువ విశ్వసనీయతను నిలుపుకున్నాయి. ఫలితంగా, ప్రా మాణికతకు హామీ ఇస్తున్నామంటూ ముందుకొచ్చిన స్వతంత్ర స్వరాలు, సామాజిక మాధ్యమాల వైపు ప్రేక్షకులు మళ్లడం సహజ పరిణామంగా మారింది. అయితే, ఈ వేదికల్లో అనుసరించే ప్రమాణాలు మాత్రం భిన్నంగా ఉన్నాయి.
సంప్రదాయ మీడియా పట్టించుకోని అనేక అంశాలను వెలుగులోకి తీసుకురావడం ద్వారా స్వతంత్ర కంటెంట్ సృష్టికర్తలు నిజమైన సమాచార లోటును కొంతవరకు భర్తీ చేశారు. కొందరు కఠినమైన వృత్తిపరమైన ప్రమాణాలతో జర్నలిజం చేస్తున్నారు. మరికొందరు విశ్లేషణను తమ వాదనలతో లేదా వినోదంతో మిళితం చేస్తున్నారు. ఈ వ్యత్యాసాన్ని గుర్తించడం ముఖ్యం. వృత్తిపరమైన జర్నలిజంలో సమాచార నిర్ధారణ, సంబంధిత పక్షం వివ రణకు అవకాశం కల్పించడం, తప్పులను సరిదిద్దే వ్యవస్థ, సంస్థాగత జవాబుదారీతనం కీలకమైనవి. పౌరులు సంఘటనలను చిత్రీకరించడం, వాటిపై వ్యాఖ్యానించడం భావప్రకటనా స్వేచ్ఛ పరిధిలోకి వస్తాయి. అయితే, ఈ రెండింటికీ చట్టపరమైన రక్షణ విష యంలో ఒకే స్థాయి కల్పించడం, వాటి విస్తృతి, నాణ్యత పరంగా సమస్యలను సృష్టిస్తుంది.
వర్కింగ్ జర్నలిస్టులు, ఇతర వార్తాపత్రిక ఉద్యోగుల (సేవా నిబంధనలు, ఇతర నిబంధనలు) చట్టం 1955, దానికి సంబంధించిన వేతన చట్టాలు వార్తాపత్రికల జర్నలిస్టులకు ప్రత్యేక రక్షణలను కల్పించాయి. అయితే, 2025 చివర్లో నోటిఫై చేసిన ఆక్యుపేషనల్ సేఫ్టీ, హెల్త్ అండ్ వర్కింగ్ కండిషన్స్ కోడ్‌తో సహా ఇటీవలి కార్మిక చట్టాల సమగ్ర వ్యవస్థలో ఈ రంగానికి ప్రత్యేకంగా ఉన్న రక్షణలు విలీనం కావడంతో, వాటి ప్రత్యేకత గణనీయంగా తగ్గింది. డిజిటల్ మీడియా ఉద్యోగులు, ఫ్రీలాన్సర్లు పాత చట్టాల పరిధికి కూడా చాలా వరకు వెలుపలే ఉన్నారు. ముద్రణ మాధ్యమాన్ని కేంద్రంగా చేసుకుని రూపొందించిన పాత చట్టంలోని నిర్వచనాలు ఎలక్ట్రానిక్, ఆన్‌లైన్ మీడియా అభివృద్ధికి అనుగుణంగా పూర్తిగా మారలేదు.
డిజిటల్ జర్నలిస్టులు, ఫ్రీలాన్సర్లను చట్ట పరిధిలోకి తీసుకురావడం, నిర్వచనాలను స్పష్టం చేయడం వంటి సంస్కరణల కోసం జర్నలిస్టుల సంఘాల నుంచి డిమాండ్లు పెరుగుతున్నప్పటికీ, సమగ్ర చట్టపరమైన నవీకరణ మాత్రం ఇంకా ఆలస్యమవుతోంది. పత్రికా చట్టాలను, జర్నలిస్టులకు కల్పించే రక్షణలను పునర్నిర్వచించాల్సిన అవసరం చాలాకాలంగా ఉంది. అయితే, ఆ ప్రక్రియ విస్తృతంగా కాకుండా కచ్చితత్వంతో సాగాలి. ఇందుకోసం వివిధ స్థాయులను గుర్తించే విధానం ఉపయోగకరంగా ఉంటుంది. స్థిరపడిన మీడియా సంస్థల్లో పనిచేసే, గుర్తింపు పొందిన జర్నలిస్టులకు మెరుగైన ఉద్యోగ భద్రత, వార్తా సేకరణకు అవసరమైన ప్రవేశ హక్కులు కల్పించవచ్చు.
సంపాదకీయ ప్రక్రియలు, నిధుల మూలాల పారదర్శకత, ప్రాథమిక నైతిక నియమాల అమలు వంటి స్పష్టమైన వృత్తిపరమైన ప్రమాణాలను పాటించే స్వతంత్ర జర్నలిస్టులకు కూడా గుర్తింపు ఇవ్వవచ్చు. మరోవైపు, సాధారణ పౌరుల భావప్రకటనా స్వేచ్ఛకు రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 19 రక్షణ కొనసాగాలి. అయితే, పత్రికా రంగానికి ప్రత్యేకంగా కల్పించే కార్యాచరణపరమైన సౌకర్యాలు లేదా రక్షణలు వారందరికీ స్వయంచాలకంగా వర్తించకూడదు. స్వీయ నియంత్రణ సంస్థలు, స్పష్టమైన గుర్తింపు ప్రమా ణాలు, డిజిటల్ మీడియాకు చట్టబద్ధమైన గుర్తింపు వంటి చర్యలు భావప్రకటనా స్వేచ్ఛను అణచివేసే లైసెన్సింగ్ వ్యవస్థకు తావివ్వకుండా సమస్యను పరిష్కరించగలవు.
స్పష్టమైన హద్దులు లేకపోతే మరిన్ని సమస్యలు..
ఈ విషయంలో ఇరువైపులా ప్రమాదాలు ఉన్నాయి. పరిమితమైన నిర్వచనాలు అధికార యంత్రాంగాన్ని ప్రజల ప్రశ్నల నుంచి రక్షించే సాధనాలుగా మారవచ్చు. చట్టబద్ధమైన స్వతంత్ర వార్తా సేకరణను అణచివేయవచ్చు. అదే సమయంలో, ఎవరికి వారు జర్నలి స్టులమని నిర్బంధాలు లేకుండా ప్రకటించుకునే పరిస్థితి దుర్వినియోగానికి దారితీయవచ్చు. వార్తా సేకరణ పేరుతో వేధింపులు, క్లిక్‌ల కోసం కల్పిత కథనాలు, మొత్తం సమాచార వ్యవస్థపై ప్రజల విశ్వాసం క్షీణించడం వంటి పరిణామాలు సంభవించవచ్చు.
స్పష్టత లేని పరిస్థితుల్లో తప్పుడు సమాచారం మరింత వేగంగా వ్యాపిస్తుంది. ఇప్పటికే సమాచార వెల్లువను ఎదుర్కోవడంలో న్యాయస్థా నాలు, పోలీసులు, డిజిటల్ వేదికలు ఇబ్బందులు పడుతున్నాయి. స్పష్టమైన హద్దులు లేకపోతే ఈ సమస్యలు మరింత తీవ్రమవుతాయి. భారత ప్రజాస్వామ్యానికి అధికారాన్ని నిరంతరం ప్రశ్నించే, జవాబుదారీతనాన్ని కోరే బలమైన మీడియా అవసరం. అదే సమయంలో, వృత్తిపరమైన జర్నలిజానికి, పౌరుల సాధారణ భావప్రక టనకు మధ్య కార్యాచరణపరంగా స్పష్టమైన తేడా కూడా అవసరం.
రాజకీయ అనుకూలతకు లేదా సంచలనాత్మకతకు ప్రాధాన్యత ఇవ్వకుండా.. స్వతంత్రత, ఖచ్చితత్వం, జవాబుదారీతనం ద్వారా ప్రధాన స్రవంతి మీడియా తిరిగి ప్రజల విశ్వాసాన్ని పొందాలి. ఇతరులను ప్రశ్నించే స్వతంత్ర జర్నలిస్టులు కూడా తాము ప్రచురించే సమాచారాన్ని అదేస్థాయిలో నిర్ధారించుకోవాలి. అప్పటి చట్టపరమైన వ్యవ స్థలను స్మార్ట్‌ఫోన్ యుగానికి అనుగుణంగా న్యాయనిర్మాతలు, న్యాయస్థానాలు మార్చాలి. ఈ క్రమంలో భావప్రకటనా స్వేచ్ఛకూ, ప్రజా వ్యవస్థలో క్రమశిక్షణకూ భంగం కలగకుండా చూడాలి. సీజేఐ వ్యాఖ్య ఈ చర్చకు ముగింపు కాదు. అది అత్యవసరమైన ప్రారంభం మాత్రమే. పాత్రలను స్పష్టం గా నిర్వచించడం, నిజాయి తీతో వార్తా సేకరణ చేసే వారికి రక్షణ కల్పించడం, ప్రాథమిక వృత్తిపరమైన ప్రమాణాలను అమలు చేయడం.. ఈ మూడు అంశాలతో కూడిన వివేకవంతమైన సంస్కరణలే ప్రజాప్రయోజనాలను కాపాడగలవు.
